Auditorlar Palatasının 2026-cı il üzrə İş Planının 10.3.4-cü “Qabaqcıl auditorların aparmış olduqları auditlər əsasında ustad dərslərinin keçirilməsi” bəndinin icrasını təmin etmək məqsədilə Auditorlar Palatası sədrinin 2026-cı il 15 may tarixli 10-1/3-3-20/2026 nömrəli sərəncamı ilə təsdiq edilmiş “Qabaqcıl auditorların aparmış olduqları auditlər əsasında ustad dərslərinin keçirilməsi barədə” Qrafikə uyğun olaraq, 2026-cı il 23 sentyabr tarixində “Auditin planlaşdırılması, audit proqramının tərtibi və audit müqaviləsi bağlanmazdan əvvəl həyata keçirilən ƏL/TMM prosedurlarının təşkili” və “Daxili nəzarət və korporativ idarəetmə” mövzularında onlayn qaydada ustad dərsi keçirilib.
Ustad dərsində Auditorlar Palatası sədrinin elmi-metodik məsələlər üzrə müşaviri Qəşəm Bayramov moderator, “CONSULTİNG GROUP” MMC-nin direktor-auditoru Elçin Əkbərov və A PLUS AUDİT" MMC-nin direktor-auditoru Azər Əliyev isə məruzəçi qismində çıxış ediblər.
Ustad dərsini giriş sözü ilə Auditorlar Palatası sədrinin elmi-metodik məsələlər üzrə müşaviri Qəşəm Bayramov açaraq “Auditin planlaşdırılması, audit proqramının tərtibi və audit müqaviləsi bağlanmazdan əvvəl həyata keçirilən ƏL/TMM prosedurlarının təşkili” və “Daxili nəzarət və korporativ idarəetmə” mövzularının aktuallığından və bunlarla əlaqədar Azərbaycan Respublikasının qanunvericilik aktlarının, Palata Şurası tərəfindən təsdiq edilmiş normativ sənədlərin və 200 saylı “Müstəqil auditorun ümumi məqsədləri və auditin beynəlxalq audit standartlarına uyğun aparılması”, 230 saylı “Auditin sənədləşdirilməsi”, 265 saylı “Daxili nəzarətlə bağlı çatışmazlıqların idarəetməyə məsul şəxslərə və rəhbərliyə bildirilməsi”, 300 saylı “Maliyyə hesabatlarının auditinin planlaşdırılması”, 320 saylı “Auditin planlaşdırılmasında və həyata keçirilməsində əhəmiyyətlilik” Beynəlxalq Audit Standartlarının və “Peşəkar Mühasiblərin Beynəlxalq Etika Məcəlləsinin (Beynəlxalq Müstəqillik Standartları ilə birlikdə)” tələblərinə düzgün riayət etmək lazımdır.
Qəşəm Bayramov çıxışında qeyd edib ki, 200 saylı BAS maliyyə hesabatlarının auditini BAS-lara uyğun apardığı zaman müstəqil auditorun daşıdığı ümumi məsuliyyətdən, 210 saylı BAS auditorun audit tapşırıqları üzrə şərtlərin rəhbərliklə və lazım gələrsə, idarəetməyə məsul şəxslərlə razılaşdırması üzrə məsuliyyətindən, 230 saylı BAS maliyyə hesabatlarının auditi üçün audit sənədlərinin hazırlanması ilə bağlı auditorun məsuliyyətindən, 265 saylı BAS maliyyə hesabatlarının auditi zamanı auditorun daxili nəzarətdə müəyyən etdiyi çatışmazlıqlar barədə idarəetməyə məsul şəxslərə və rəhbərliyə müvafiq şəkildə xəbər verməsi ilə bağlı öhdəliklərindən, 300 saylı BAS maliyyə hesabatlarının auditinin planlaşdırılması və yerinə yetirilməsində əhəmiyyətlilik konsepsiyasını tətbiq etməklə bağlı auditorun məsuliyyətindən bəhs edir.
Qəşəm Bayramov məlumat üçün bildirib ki, Auditorlar Palatasının sədri, profesor Vahid Novruzovun rəhbərliyi ilə 2022-ci ildə “Auditor təşkilatlarında daxili nəzarətin təşkili və həyata keçirilməsi üzrə metodik materiallar toplusu,” 2026-cı ildə isə “Hesabatlılıq və audit.Cinayət yolu ilə əldə edilmiş əmlakın leqallaşdırılmasına və terrorçuluğun maliyyələşdirilməsinə qarşı mübarizə” kitabı hazırlanıb nəşr etdirilmiş və xidməti istifadə üçün auditor təşkilatlarına və sərbəst auditorlara paylanılmışdır.
ƏL/TMM (Cinayət yolu ilə əldə edilmiş əmlakın leqallaşdırılmasına və terrorçuluğun maliyyələşdirilməsinə qarşı mübarizə — beynəlxalq dildə AML/CFT) prosedurları, maliyyə institutları və digər öhdəlik daşıyan qurumların qanunsuz vəsaitlərin leqallaşdırılması risklərini aşkar etmək, qarşısını almaq və idarə etmək üçün tətbiq etdiyi daxili qaydalar toplusudur.
ƏL/TMM-in əsas komponentləri aşağıdakılardır:
-Müştəri Uyğunluğu Tədbirləri (KYC / CDD): Müştərinin kimliyinin rəsmi sənədlərlə təsdiqlənməsi, benefisiar mülkiyyətçinin (son sahibin) müəyyən edilməsi və işgüzar münasibətlərin məqsədinin aydınlaşdırılmasıdır.
-Risk Əsaslı Yanaşma (RBA): Müştərilərin, məhsulların, coğrafi ərazilərin və əməliyyat kanallarının risk dərəcəsinə (aşağı, orta, yüksək) görə kateqoriyalara bölünməsidir. Yüksək riskli hallarda Gücləndirilmiş Müştəri Uyğunluğu (EDD) tətbiq edilir.
-Əməliyyatların Monitorinqi: Müştərinin fəaliyyət profilinə, gəlir mənbəyinə uyğun gəlməyən, iqtisadi məntiqdən uzaq və ya qanunvericiliklə müəyyən edilmiş həddi (məsələn, böyük nağd əməliyyatlar) aşan köçürmələrin avtomatlaşdırılmış və ya əl ilə izlənməsidir.
-Sanksiya və PEP Yoxlamaları: Müştərinin və onun benefisiarlarının beynəlxalq/yerli sanksiya siyahılarında olub-olmamasının, həmçinin Siyasi Nüfuzlu Şəxs (PEP — Politically Exposed Person) statusunun yoxlanılmasıdır.
-Şübhəli Əməliyyat Hesabatları (STR / SAR): Qanunsuz fəaliyyət şübhəsi yarandıqda daxili təhqiqat aparılması və səlahiyyətli dövlət orqanına (Azərbaycanda Maliyyə Monitorinqi Xidmətinə — MMX) məlumat verilməsidir.
-Sənədlərin saxlanması: Müştəri identifikasiya sənədləri və əməliyyat tarixçəsi münasibətlər bitdikdən sonra qanunvericiliklə müəyyən edilmiş müddət ərzində (adətən ən azı 5 il) arxivləşdirilməlidir.
Effektiv ƏL/TMM sistemi üçün qurumda icraedici rəhbərlikdən müstəqil fəaliyyət göstərən Komplayens (Uyğunluq) şöbəsi və ya səlahiyyətli məsul şəxs təyin edilir. Bu struktur işçilərin vaxtında maarifləndirilməsini, illik daxili auditor yoxlamalarını və tənzimləyici orqanlarla rəsmi kommunikasiyanı təmin edir.
Korporativ idarəetmə, şirkətin idarə olunduğu, nəzarət edildiyi və maraqlı tərəflərin (səhmdarlar, rəhbərlik, işçilər, müştərilər) hüquqlarının qorunduğu qaydalar, təcrübələr və proseslər sistemidir. Daxili nəzarət isə korporativ idarəetmənin ayrılmaz hissəsi olub, şirkətin strateji məqsədlərinə çatmasını, maliyyə hesabatlarının etibarlılığını və qanunvericiliyə uyğunluğunu təmin edən mexanizmdir.
Korporativ İdarəetmənin əsas sütunları aşağıdakılardır:
-Şəffaflıq: Şirkətin maliyyə vəziyyəti, performansı və mülkiyyət strukturu barədə məlumatların vaxtında və dəqiq açıqlanmasıdır.
-Hesabatlılıq: İdarə heyətinin və icraçı rəhbərliyin qərarlarına görə səhmdarlar və digər maraqlı tərəflər qarşısında cavabdehlik daşımasıdır.
-Ədalətlilik: Bütün səhmdarların, o cümlədən azlıqda qalan (minoritar) və xarici investorların hüquqlarının bərabər qorunmasıdır.
-Məsuliyyət: Şirkətin qanunlara, tənzimləyici qaydalara və etik standartlara riayət etməsidir.
Daxili nəzarət beynəlxalq təcrübədə əsasən COSO çərçivəsi üzrə 5 əsas komponentdən ibarətdir:
-Nəzarət mühiti: Təşkilatın etik dəyərləri, rəhbərliyin nəzarətə baxışı və struktur iyerarxiyasıdır.
-Risklərin qiymətləndirilməsi: Şirkətin məqsədlərinə çatmasına mane ola biləcək daxili və xarici risklərin müəyyənləşdirilməsi və təhlilidir.
-Nəzarət tədbirləri: Riskləri azaltmaq üçün tətbiq edilən prosedurlardır.(səlahiyyətlərin bölünməsi, təsdiqləmə limitləri, fiziki təhlükəsizlik).
-İnformasiya və kommunikasiya: Vacib məlumatların təşkilat daxilində düzgün və operativ ötürülməsidir.
-Monitorinq: Daxili nəzarət mexanizmlərinin fəaliyyətinin dövri olaraq yoxlanılmasıdır.(əsasən Daxili Audit tərəfindən).
Güclü korporativ idarəetmə sistemi effektiv daxili nəzarət mexanizmi olmadan fəaliyyət göstərə bilməz. Nəzarət sistemi rəhbərliyi lazımi məlumatla təmin edir, korporativ idarəetmə isə bu məlumatlar əsasında şirkəti düzgün istiqamətə yönəldir.
Daha sonra Qəşəm Bayramov mövzu ətrafında geniş çıxış etmək üçün ilk növbədə sözü Elçin Əkbərova verdi. Elçin Əkbərov şıxış edərək bildirdi ki, audit müqaviləsi imzalanmazdan əvvəl ƏL/TMM ilə bağlı hər bir auditorun etməli olduğu prosedurlar aşağıdakılardır:
1.Müştərini tanı (KYC);
2.PEP və sanksiya yoxlaması;
3.Risk əsaslı araşdırma.
Audit müqaviləsindən əvvəlki ƏL/TMM prosesinin mərhələləri aşağıdakılardır:
1.Niyə vacibdir:
Auditor kimi öhdəlikləriniz, Azərbaycan qanunvericiliyi və riskin nədən ibarət olduğu.
2.Müştərini tanı və yoxlama:
KYC, benefisiar mülkiyyətçi, PEP və sanksiya yoxlamaları.
3.Risklərin qiymətləndirilməsi və araşdırma:
Müştəri riskinin reytinqləndirilməsi və SDD / CDD / EDD seçimi.
4.Qərar, sənədləşdirmə və davamlı öhdəliklər:
Qəbul, imtina, qeydiyyat və monitorinq.
Daha sonra E.Əkbərov ƏL/TMM prosesinin aşağıdakı mərhələləri barədə ətraflı məlumat verdi:
ƏL/TMM Qanunun 11.2., 11.3., 11.4. və 12-ci maddələrinə əsasən, öhdəlik daşıyan şəxslərlə yanaşı auditorlar da monitorinq iştirakçısı statusunda öz ƏL/TMM öhdəliklərini daşıyır.
Auditdən əvvəlki ƏL/TMM prosedurları müştərini ümumiyyətlə qəbul edib-etməyəcəyinizi müəyyən edir.
Qaydalara əməl edilməməsi Maliyyə Monitorinqi Xidməti (MMX) tərəfindən inzibati tədbirlərə, Auditorlar Palatası qarşısında peşəkar məsuliyyətə və ağır hallarda Cinayət Məcəlləsinin 193-1 (leqallaşdırma) və 214 (terrorçuluğun maliyyələşdirilməsi) maddələri üzrə cinayət məsuliyyətinə səbəb ola bilər.
Ardıcıl, sənədləşdirilmiş auditdən əvvəlki ƏL/TMM prosesi MMX və ya Auditorlar Palatası qarşısında peşəkar diqqətliliyin ən yaxşı sübutudur.
Müqavilə imzalanmazdan əvvəl, həmişə aşağıdakı ardıcıllıqla — beş mərhələ üzrə işlər icra edilir.
Müştərini Tanı — şəxsiyyət, mülkiyyət, məqsədin toplanması və doğrulanması.
PEP, sanksiya və mənfi media yoxlamaları — müştəri, sahiblər və əlaqəli şəxslər.
Müəyyən risk amillərinə görə Aşağı / Orta / Yüksək reytinq.
Risk reytinqinə uyğun dərinlik: SDD / CDD / EDD.
Qəbul, şərtli qəbul və ya imtina — səbəbini qeydə alaraq
Müqavilə imzalandıqdan sonra proses bitmir: davamlı monitorinq münasibətlər boyu müştərini yoxlamağa davam edir və bu mərhələlərin hər biri şəraitin dəyişməsi ilə yenidən işə düşə bilər.
Risk qiymətləndirməsinə keçmədən əvvəl şəxsiyyət, mülkiyyət və yoxlama mənzərəsinin qurulması
Topladıqlarınızı risk reytinqinə və mütənasib cavaba çevirmək
Qəbul və ya imtina, qeydin saxlanması, imzadan sonra vəzifələriniz
