2026-cı ilin 17 iyun tarixində Auditorlar Palatası sədrinin 2026-cı il 15 may tarixli 10-1/3-3-20/2026 nömrəli sərəncam ilə təsdiq edilmiş “Qabaqcıl auditorların aparmış olduqları auditlər əsasında ustad dərslərinin keçirilməsi barədə” Qrafikə uyğun olaraq “Auditin keyfiyyətinə nəzarət” və “Əlaqəli tərəflər və xüsusi sahələr” mövzularında onlayn formatda ustad dərsi keçirilib.
Ustad dərsində Auditorlar Palatası sədrinin elmi-metodik məsələlər üzrə müşaviri Qəşəm Bayramov moderator, sərbəst auditor Şamxal Kərimov məruzəçi qismində çıxış ediblər.
Ustad dərsini giriş sözü ilə Palata sədrinin elmi-metodik məsələlər üzrə müşaviri Qəşəm Bayramov açaraq, “Auditin keyfiyyətinə nəzarət” və “Əlaqəli tərəflər və xüsusi sahələr” mövzularının aktuallığından və bununla əlaqədar 220-saylı “Maliyyə hesabatları auditinin keyfiyyətinə nəzarət” və 550 saylı “Əlaqəli tərəflər” Beynəlxalq Audit Standartlarının, 1 saylı Beynəlxalq Keyfiyyətə Nəzarət Standartının, 1 və 2 saylı Beynəlxalq Keyfiyyətin idarə edilməsi standartlarının əhəmiyyətindən danışaraq bildirib ki,həmin BAS-ların tələblərinə düzgün riayət etmək lazımdır.
Q.Bayramov qeyd edib ki, 220 saylı Beynəlxalq Audit Standartı maliyyə hesabatları auditinin keyfiyyətinə nəzarət prosedurları ilə bağlı auditorun məsuliyyətini, həmçinin, müvafiq hallarda, tapşırığın keyfiyyətinə nəzarət üzrə müşahidəçi-ekspertin məsuliyyətini müəyyən edir.
Keyfiyyətə nəzarət sistemi, onun qayda və prosedurlarına görə auditor şirkəti məsuliyyət daşıyır. 1 saylı BKNS-ə uyğun olaraq, şirkət aşağıdakılara dair ağlabatan əminlik əldə etmək üçün keyfiyyətə nəzarət sistemini yaratmağa və qoruyub saxlamağa borcludur:
-Şirkət və onun işçi heyətinin peşə standartlarına, tətbiq olunan qanun və qaydaların tələblərinə riayət etməsi;
-Şirkət və ya tapşırıq üzrə tərəfdaşın hazırladığı hesabatların konkret tapşırıq vəziyyətinə uyğun olması.
Bu BAS tətbiq olunduğu zaman şirkət 1 saylı BKNS-in müddəalarına və daha az sərt olan milli tələblərə riayət etməlidir.
Şirkətin keyfiyyətə nəzarət sistemi çərçivəsində, tapşırıq qrupları həmin audit tapşırığına tətbiq olunan və şirkəti onun keyfiyyətə nəzarət sisteminin müstəqilliklə bağlı hissəsinin fəaliyyətinə imkan yaratmaq üçün müvafiq informasiya ilə təmin edən keyfiyyətə nəzarət prosedurlarını həyata keçirməlidirlər.
Auditorun məqsədi onu aşağıdakılara dair ağlabatan əminliklə təmin edən keyfiyyətə nəzarət prosedurlarını tapşırıq səviyyəsində həyata keçirməkdir:
-Audit peşə standartlarına və tətbiq olunan qanun və qaydaların tələblərinə uyğundur;
-Auditor rəyi konkret tapşırığın şəraitinə uyğundur.
Tapşırıq üzrə tərəfdaş ona həvalə edilmiş hər bir audit tapşırığının yerinə yetirilməsinin ümumi keyfiyyətinə görə məsuliyyət daşıyır.
Audit tapşırığının yerinə yetirilməsi gedişində tapşırıq üzrə tərəfdaş müşahidə və lazım gələrsə, sorğu aparmaqla, tapşırıq qrupu üzvlərinin müvafiq etik normalara riayət etməməsinə dair sübut əldə etmək üçün sayıqlıq göstərməlidir.
Tapşırıq üzrə tərəfdaş audit tapşırığına tətbiq edilən müstəqillik tələblərinə riayət edilməsinə dair nəticə çıxarmalıdır.
Tapşırıq üzrə tərəfdaş müştərilərlə qarşılıqlı münasibətlərin qurulması və saxlanılması, audit tapşırıqlarının qəbul edilməsi və yerinə yetirilməsini tənzimləyən müvafiq prosedurlara riayət edilməsinə əmin olmalı və bununla bağlı çıxarılmış nəticələrin münasibliyini müəyyən etməlidir.
Tapşırıq üzrə tərəfdaş, tapşırıq qrupunun və onun tərkibində olmayan istənilən auditor ekspertlərinin aşağıdakılarla bağlı lazımi bilik və bacarıqlara malik olmasına əmin olmalıdır:
-Audit tapşırığını peşə standartlarına və qüvvədə olan qanunvericilik və normativ tələblərə uyğun yerinə yetirmək;
-Audit tapşırığının şərtlərinə uyğun gələn auditor hesabatının hazırlanmasını təmin etmək.
Tapşırıq üzrə tərəfdaş aşağıdakılara dair məsuliyyəti öz üzərinə götürməlidir:
-Audit tapşırığının peşə standartlarına və tətbiq olunan qanun və qaydaların tələblərinə uyğun istiqamətləndirilməsi, nəzarət edilməsi və yerinə yetirilməsi;
-Audit tapşırığının şəraitinə uyğun gələn auditor hesabatının tərtib olunması.
Tapşırıq üzrə tərəfdaş təhlillərin şirkətin təhlil strategiya və prosedurlarına uyğun yerinə yetirilməsinə görə məsuliyyəti üzərinə götürməlidir.
Tapşırıq üzrə tərəfdaş:
-Tapşırıq qrupunun çətin və ya mübahisəli məsələlərə dair məsləhətləşmələrə görə
məsuliyyət daşımalıdır;
-Tapşırıq qrupu üzvlərinin tapşırığın yerinə yetirilməsi gedişində şirkət daxilində və ondan kənarda həm tapşırıq qrupunun daxilində, həm də tapşırıq qrupu ilə başqaları arasında lazımi səviyyədə müvafiq məsləhətləşmə apardıqlarına əmin olmalıdır;
-Əmin olmalıdır ki, bu məsləhətləşmələrin xüsusiyyəti və əhatə dairəsi və çıxarılan nəticələr məsləhətçi ilə razılaşdırılmışdır; habelə
-Müəyyən etməlidir ki, bu məsləhətləşmələrdən çıxarılan nəticələr praktikada həyata keçirilmişdir.
Listinq subyektlərinin maliyyə hesabatlarının auditi, habelə şirkətin müəyyən etdiyinə görə keyfiyyətinə nəzarət təhlilinin aparılması zəruri olan audit tapşırıqlarının yerinə yetirilməsi zamanı tapşırıq üzrə tərəfdaş:
-Tapşırığın yerinə yetirilməsinin keyfiyyətinə nəzarət təhlili üzrə ekspert-müşahidəçinin təyin olunmasını müəyyən etməlidir;
-Audit tapşırığının yerinə yetirilməsi zamanı ortaya çıxan mühüm məsələləri, o cümlədən tapşırığın yerinə yetirilməsinin keyfiyyətinə nəzarət təhlili zamanı müəyyən olunanları tapşırığın keyfiyyətinə nəzarət təhlili üzrə müşahidəçi-ekspertlə müzakirə etməlidir;
-Tapşırığın yerinə yetirilməsinin keyfiyyətinə nəzarətin təhlili bitməyənə qədər auditor hesabatını təqdim etmək üçün tarix təyin etməməlidir.
Tapşırığın yerinə yetirilməsinin keyfiyyətinə nəzarət təhlili üzrə müşahidəçi-ekspert tapşırıq qrupunun yürütdüyü əhəmiyyətli mühakimələri və auditor hesabatının formalaşdırılması zamanı çıxarılmış nəticələri obyektiv dəyərləndirməlidir.
Səmərəli keyfiyyətə nəzarət sisteminə şirkətin, onun keyfiyyətə nəzarət sistemi ilə bağlı qayda və prosedurlarının müvafiq, adekvat və səmərəli işləməsinə dair ağlabatan əminliklə təmin etmək üçün hazırlanmış monitorinq prosesi daxildir. Tapşırıq üzrə tərəfdaş şirkətin monitorinq prosesinin şirkət və lazım gələrsə, digər şəbəkə şirkətləri tərəfindən dövr edilən son informasiya memorandumunda sübuta yetirilmiş nəticələrini və həmin memorandumda qeyd olunmuş çatışmazlıqların audit tapşırığına təsir edə biləcəyini nəzərdən keçirməlidir.
Auditor audit sənədlərinə aşağıdakıları daxil etməlidir:
-Müvafiq etik normalara riayət edilməsi ilə bağlı müəyyən edilmiş problemlər və onların həlli qaydası;
-Audit tapşırığına tətbiq edilən müstəqillik tələblərinə riayət edilməsinə dair nəticələr və şirkətlə istənilən məsləhətləşmələrin bu nəticələri dəstəkləyən yekunları;
-Müştərilərlə qarşılıqlı münasibətlərin qurulması və saxlanılması, audit tapşırıqlarının qəbul edilməsi və yerinə yetirilməsi ilə bağlı yekun nəticələr;
-Audit tapşırığının yerinə yetirilməsi gedişində keçirilmiş məsləhətləşmələrin xüsusiyyəti və əhatə dairəsi, habelə onların əsasında çıxarılmış nəticələr.
550 saylı “Əlaqəli Tərəflər” Beynəlxalq audit standartı maliyyə hesabatlarının auditinin gedişində əlaqəli tərəflərlə münasibət və əməliyyatlarla əlaqədar auditorun məsuliyyətini müəyyən edir.
Əlaqəli tərəflərlə çoxsaylı sövdələşmələr biznesin normal gedişi şəraitində aparılır. Bu cür hallarda maliyyə hesabatlarının bu sövdələşmələrlə əlaqələndirilmiş əhəmiyyətli təhriflər riski əlaqəli olmayan tərəflərlə oxşar sövdələşmələrə nisbətən heç də yüksək olmur. Lakin müəyyən hallarda əlaqəli tərəflərlə münasibət və sövdələşmələrin xüsusiyyəti əlaqəli olmayan tərəflərlə sövdələşmələrə nisbətən maliyyə hesabatlarında daha yüksək əhəmiyyətli təhriflər riski yarada bilər.
Əlaqəli tərəflər bir-birindən asılı olduğuna görə, maliyyə hesabatının bir çox çərçivələri əlaqəli tərəflərlə münasibətlərin, sövdələşmə və hesab qalıqlarının uçotu və açıqlanması üçün xüsusi tələblər müəyyən edir ki, maliyyə hesabatlarının istifadəçiləri maliyyə hesabatlarının xüsusiyyəti və onlara faktiki və ya potensial təsirləri dərk etsinlər. Göstərilən tələblər maliyyə hesabatlarının tətbiq olunan çərçivələrində müəyyən edilmişsə, auditor əlaqəli tərəflərlə münasibətlərin, sövdələşmə və hesab qalıqlarının uçotu və ya açıqlanması ilə bağlı tələblərə müəssisənin riayət etməməsi üzündən meydana çıxan əhəmiyyətli təhriflər riskini müəyyənləşdirmək və qiymətləndirmək, habelə müvafiq cavab tədbirləri görmək üçün audit prosedurlarını keçirməlidir.
Hətta maliyyə hesabatlarının tətbiq olunan çərçivələrində əlaqəli tərəflərə aid tələblər yoxdursa (və ya minimal tələblər qoyulmuşsa), auditor əlaqəli tərəflərlə münasibət və sövdələşmələri yetərli həcmdə təhlil etməlidir ki, maliyyə hesabatları ilə əlaqədar (əgər bu, belə münasibət və sövdələşmələrə toxunursa) aşağıdakı nəticələri çıxarmalıdır.
-maliyyə hesabatının ədalətli təqdimatı təmin edilmişdirmi (ədalətli təqdimat çərçivələri
nöqteyi-nəzərindən);
-maliyyə hesabatı istifadəçiləri aldada bilərmi (uyğunluq çərçivələri nöqteyi-nəzərindən).
Bu BAS-ın tələbləri əlaqəli tərəflərlə münasibət və sövdələşmələr ilə əlaqədar əhəmiyyətli təhriflər riskinin müəyyən edilməsi və qiymətləndirilməsi, habelə qiymətləndirilmiş risklərə cavab vermək üçün audit prosedurlarını işləyib hazırlamaqda auditora kömək etmək üçün nəzərdə tutulmuşdur.
Auditorun məqsədləri aşağıdakılardır:
1)Maliyyə hesabatlarının tətbiq olunan çərçivələrində əlaqəli tərəflərə aid tələblərin müəyyən edilib-edilməməsindən asılı olmayaraq, aşağıdakı məqsədlər üçün əlaqəli tərəflərin münasibət və sövdələşmələri haqqında yetərli təsəvvür əldə etmək:
-müvafiq olarsa, əlaqəli tərəflərin münasibət və sövdələşmələri ilə şərtlənən və dələduzluq nəticəsində yaranmış əhəmiyyətli təhriflər riskinin müəyyən edilməsində və qiymətləndirilməsində mühüm rol oynayan dələduzluq riski amillərini tanımaq;
-əldə edilmiş audit sübutları əsasında maliyyə hesabatlarına dair (əgər həmin münasibət və
sövdələşmələrə toxunursa) aşağıdakı nəticələrə gəlmək:
-maliyyə hesabatının ədalətli təqdimatı təmin olunubmu (ədalətli təqdimat çərçivələri
çərçivəsində);
-maliyyə hesabatı istifadəçiləri aldada bilərmi (uyğunluq çərçivələri çərçivəsində);
2)Bundan əlavə, əgər maliyyə hesabatlarının tətbiq olunan çərçivələri əlaqədar tərəflərə dair tələblər müəyyən edirsə, əlaqəli tərəflərlə bağlı münasibət və sövdələşmələrin maliyyə hesabatlarında tətbiq olunan çərçivələrə uyğun lazımi qaydada müəyyən edilməsi, uçota alınması və açıqlanması haqqında yetərli münasib audit sübutları əldə etmək.
Q.Bayramov mövzular ətrafında geniş çıxış etmək üçün sözü Ş.Kərimova verdi. Ş.Kərimov çıxış edərək bildirib ki, son illərdə aparılan keyfiyyətə nəzarət yoxlamaları göstərir ki, audit fayllarında aşkarlanan nöqsanların əksəriyyəti məhz keyfiyyətin idarə olunması ilə bağlıdır. Bu təqdimatda auditin keyfiyyətinin nəzəri əsasları, praktik nöqsanlar və keyfiyyətli audit faylının necə qurulması barədə danışacayıq.
Auditin keyfiyyətindən danışarkən auditorların ağlına ilk növbədə BAS 220 gəlir. Halbuki auditin keyfiyyəti yalnız bir standartın predmeti deyil — bu, üç standartın birlikdə işlədiyi vahid sistemdir.
BKİS 1 — Firma səviyyəsi
Auditor təşkilatı səviyyəsində keyfiyyətin idarə edilməsini tənzimləyir. Standartın əsas məqsədi auditor təşkilatında elə bir sistem yaratmaqdır ki, yerinə yetirilən audit tapşırıqları peşəkar standartlara və qanunvericiliyin tələblərinə uyğun şəkildə icra olunsun.
BAS 220 — Tapşırıq səviyyəsi
Əgər BKİS 1 firma səviyyəsində keyfiyyət sistemini müəyyən edirsə, BAS 220 həmin sistemin konkret audit tapşırığında necə tətbiq olunmalı olduğunu müəyyən edir. Başqa sözlə, BKİS 1 təşkilatın keyfiyyət sistemini qurur, BAS 220 isə həmin sistemi konkret audit faylında həyata keçirir.
BKİS 2 — Müstəqil icmal
Müəyyən audit tapşırıqları üzrə müstəqil keyfiyyəti nəzərdənkeçirmə mexanizmini müəyyən edir. Bu standart xüsusilə ictimai əhəmiyyətli qurumların auditində və yüksək riskli tapşırıqlarda əlavə təhlükəsizlik mexanizmi rolunu oynayır.
BKİS 1-in ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri risk əsaslı yanaşmanın tətbiq edilməsidir. Əvvəlki yanaşmada əsas diqqət siyasətlərin və prosedurların mövcudluğuna yönəlirdisə, yeni yanaşma keyfiyyət risklərinin müəyyən edilməsinə və idarə edilməsinə əsaslanır. Firma əvvəlcə keyfiyyət məqsədlərini müəyyən edir, sonra həmin məqsədlərə nail olmağa mane ola biləcək riskləri qiymətləndirir və bu risklərə uyğun cavab tədbirləri hazırlayır.
Əslində bu məntiq auditorlara çox tanışdır — eyni yanaşmanı biz BAS 315-də də görürük. Audit zamanı maliyyə hesabatlarında əhəmiyyətli təhrif risklərini müəyyən etdiyimiz kimi, BKİS 1 çərçivəsində də auditor təşkilatı keyfiyyət risklərini müəyyən etməlidir.
BAS 220-nin əsas ideyası ondan ibarətdir ki, auditin keyfiyyəti təsadüfən əldə olunmur. Keyfiyyət planlaşdırılmalı, idarə olunmalı və sənədləşdirilməlidir. Standart tapşırıq rəhbərinə auditin keyfiyyətinə görə ümumi məsuliyyət yükləyir.
Tapşırıq rəhbəri işi komanda üzvləri arasında bölüşdürə bilər, lakin keyfiyyətə görə ümumi məsuliyyəti bölüşdürə bilməz. Bu məsuliyyət auditin sonuna qədər tapşırıq rəhbərinin üzərində qalır.
BAS 220 auditin keyfiyyətinin altı əsas komponentini müəyyən edir. Bu komponentlər bir-birindən ayrı fəaliyyət göstərən elementlər deyil — onlar birlikdə işləyən vahid sistem təşkil edir və audit risklərinin düzgün idarə olunmasına xidmət edir.
BKİS 2 bu sistemin sonuncu müdafiə xətti kimi çıxış edir. Bəzən auditorlar keyfiyyət icmalını əlavə audit proseduru kimi qəbul edirlər. Əslində isə BKİS 2-nin məqsədi auditi yenidən aparmaq deyil. Keyfiyyət nəzərdən keçirən şəxs audit komandasının yerinə prosedurlar icra etmir. Onun vəzifəsi əhəmiyyətli mühakimələri, əhəmiyyətli risk sahələrini və veriləcək auditor rəyinin uyğunluğunu müstəqil və obyektiv şəkildə qiymətləndirməkdir.
Təcrübə göstərir ki, eyni nöqsanlar müxtəlif audit təşkilatlarında təkrar-təkrar rast gəlir. Bu nöqsanların böyük hissəsi texniki bilik çatışmazlığından deyil, metodoloji yanaşmanın zəif qurulmasından irəli gəlir.
Nöqsan 1 — Risk qiymətləndirilməsi formal xarakter daşıyır (BAS 315).
Audit faylında risklər qeyd olunur, lakin həmin risklər konkret müəssisənin fəaliyyətindən irəli gəlmir.
Nöqsan 2 — Risklə audit prosedurları arasında əlaqə qurulmur.
Risk müəyyən edilir, lakin həmin riskə cavab verən audit proseduru görünmür.
Nöqsan 3 — Sübut var lakin auditorun nəticəsi görünmür (BAS 500).
Bəzən audit faylında çoxlu sənəd olur: bank təsdiqləri, müqavilələr, hesablaşmalar. Lakin auditorun nəticəsi yoxdur..
Nöqsan 4 — Əhəmiyyətlilik müəyyən edilir lakin audit boyu istifadə olunmur (BAS 320).
Əhəmiyyətlilik (materiality) hesablanır, işçi sənəd hazırlanır, faizlər və məbləğ göstərilir. Lakin sonrakı mərhələlərdə əhəmiyyətlilikdən istifadə edilmir: bəzən seçmə həcmi əhəmiyyətliliklə əlaqələndirilmir, bəzən aşkar edilmiş təhriflər əhəmiyyətliliklə müqayisə edilmir, bəzən yekun qiymətləndirmədə əhəmiyyətlilik ümumiyyətlə nəzərə alınmır.
Nöqsan 5 — Peşəkar skeptisizm audit faylında görünmür (BAS 200).
Audit faylında risklər qeyd olunur, lakin həmin risklər konkret müəssisənin fəaliyyətindən irəli gəlmir.
Nöqsan 6 — Rəhbərliyin bəyanat məktubuna həddindən artıq etibar (BAS 580).
Bəzən auditorlar rəhbərliyin təqdim etdiyi bəyanat məktubunu əsas sübut kimi qəbul edirlər. Halbuki bəyanat məktubu digər audit sübutlarını əvəz etmir — bu sənəd auditorun əldə etdiyi digər sübutları tamamlayır. Əgər auditor hər hansı mühüm məsələ üzrə yalnız rəhbərliyin bəyanatına istinad edirsə, bu, audit keyfiyyəti baxımından risk yaradır.
Nöqsan 7 — Xarici təsdiq prosedurlarının zəif əsaslandırılması (BAS 505).
Bəzən debitor və kreditor borcları əhəmiyyətli məbləğ təşkil etsə də, xarici təsdiq prosedurları aparılmır və ya aparılmamasının səbəbi audit faylında əsaslandırılmır. Digər hallarda təsdiq məktubları göndərilir, cavablar alınır, lakin fərqlər təhlil edilmir və uyğunsuzluqlar araşdırılmır.
Nöqsan 8 — Auditor rəyi ilə audit faylı arasında əlaqə zəifdir (BAS 700).
Auditor rəyi audit prosesinin yekun nəticəsidir. Ona görə də rəy audit faylında sənədləşdirilmiş nəticələrin məntiqi davamı olmalıdır.
Praktik tövsiyələr
Auditə standartlarla deyil, risklə başlayın.
-Audit proqramı hazırlamazdan əvvəl müəssisəni anlamağa çalışın. Müəssisə necə gəlir əldə edir? Əsas risklər hansılardır? Maliyyə hesabatlarında əhəmiyyətli təhrif harada yarana bilər? Yaxşı audit proqramı şablondan deyil, risk qiymətləndirilməsindən yaranır
Audit faylında auditorun düşüncəsi görünməlidir.
-Toplanmış sənədlərin sayı keyfiyyət göstəricisi deyil. Əsas məsələ auditorun hansı nəticəyə necə gəldiyini göstərməkdir. Audit faylını oxuyan şəxs auditorun məntiqini izləyə bilməlidir. Peşəkar mühakimə və peşəkar skeptisizm yalnız auditorun beynində deyil, audit sənədlərində də görünməlidir.
Tapşırıq rəhbərinin rolu formal olmamalıdır.
-Tapşırıq rəhbəri yalnız auditor rəyini imzalayan şəxs deyil. O, audit strategiyasının formalaşdırılmasında, əhəmiyyətli risklərin qiymətləndirilməsində, mürəkkəb məsələlərin həllində və yekun nəticələrin formalaşdırılmasında fəal iştirak etməlidir. Keyfiyyətli audit faylında tapşırıq rəhbərinin iştirakı hiss olunmalıdır.
Keyfiyyəti auditin sonunda yox, əvvəlində qurun.
-Keyfiyyət yekun icmal mərhələsində yaranmır. Keyfiyyət müştərinin qəbulundan başlayır. Komandanın seçilməsi, vaxtın planlaşdırılması, resursların bölüşdürülməsi və risklərin qiymətləndirilməsi audit keyfiyyətinin əsasını təşkil edir. Auditin əvvəlində verilən düzgün qərarlar sonrakı mərhələlərdə bir çox problemlərin qarşısını alır.
Keyfiyyətə nəzarətə inkişaf imkanı kimi baxın.
-Keyfiyyətə nəzarətin məqsədi auditoru cəzalandırmaq və ya nöqsan axtarmaq deyil. Əsas məqsəd peşənin inkişafına, audit keyfiyyətinin yüksəldilməsinə və maliyyə hesabatlarına olan etimadın artırılmasına töhfə verməkdir. Hər bir yoxlama auditor üçün həm də öyrənmək və təkmilləşmək imkanıdır.
Əlaqəli tərəflər və xüsusi audit sahələri. Bu mövzular təsadüfən bir araya gəlmir — onları birləşdirən ortaq cəhət var: hamısı yüksək təbii riskə, yüksək qeyri-müəyyənliyə və rəhbərliyin təsirinə açıq olması ilə seçilir. Keyfiyyətə nəzarət yoxlamaları göstərir ki, auditorlar ən çox məhz bu sahələrdə çətinlik çəkir və ən ciddi nöqsanlar buradan çıxır.
Bu sahələrin "xüsusi" adlandırılmasının səbəbi odur ki, burada standart, mexaniki prosedurlar kifayət etmir. Rəqəm düzgün görünə bilər, sənəd mövcud ola bilər, lakin əsl sual başqadır: bu əməliyyat həqiqətən nə üçün baş verib, bu təxmin nə qədər etibarlıdır, bu münasibət düzgün açıqlanıbmı? Bütün bunlar peşəkar skeptisizm tələb edir.
Əlaqəli Ttrəflərin müəyyən edilməsi
BAS 550-nin məntiqini üç sualda yığmaq olar: əlaqəli tərəflər kimlərdir (müəyyən etmə), onlarla hansı əməliyyatlar olub və bu əməliyyatlar normaldırmı (mahiyyət və şərtlər), bu münasibətlər və əməliyyatlar düzgün uçota alınıb və açıqlanıbmı (uçot və açıqlama). Yaddaş açarı: əlaqəli tərəf auditinin üç açar sözü — KİM (münasibət) → NƏ (əməliyyat və şərtlər) → necə açıqlanıb.
Əsas prinsip: Əlaqəli tərəflərin müəyyən edilməsi yalnız rəhbərliyin verdiyi siyahı ilə bitmir. Auditor müstəqil mənbələrdən (qeydiyyat reyestrləri, bank məlumatları, protokollar, müqavilələr) təsdiq axtarmalıdır. Zəncir: əlaqəli tərəf əməliyyatlarını müəyyən et → şərtləri qiymətləndir → biznes məntiqini araşdır → uçot və açıqlamanı yoxla → idarəetməyə bildir.
Uçot təxminləri — BAS 540
Uçot təxmini öz mahiyyətinə görə qeyri-müəyyəndir. BAS 540 təxminləri üç təbii risk amili ilə qiymətləndirməyi tələb edir: təxmin qeyri-müəyyənliyi, mürəkkəblik və subyektivlik. Subyektivlik isə rəhbərlik qərəzliliyinə qapı açır. Auditor əvvəlcə müəssisənin təxmini necə hesabladığını anlamalı, sonra ona uyğun cavab verməlidir.
Üç mümkün yanaşma
1.Rəhbərliyin prosesini test etmək.
-Rəhbərliyin təxmini necə hazırladığını test etmək — fərziyyələri, metodologiyanı və məlumat mənbələrini yoxlamaq.
2.Auditorun öz diapazonunu hazırlamaq.
-Auditorun öz nöqtəvi qiymətini və ya diapazonunu hazırlamaq və rəhbərliyin nəticəsi ilə müqayisə etmək.
3.Hesabat tarixindən sonrakı hadisələr.
-Hesabat tarixinə qədər baş vermiş hadisələrdən sübut əldə etmək.
Sonda isə "geri çəkilib baxma" (stand-back) tələbi var: auditor toplanmış sübutların təxmini bütövlükdə dəstəkləyib-dəstəkləmədiyini və açıqlamanın adekvat olduğunu qiymətləndirir.
Seçilmiş maddələr — BAS 501
BAS 501 üç konkret sahədə əlavə prosedurlar tələb edir. Bu sahələrin hər biri xüsusi risk daşıyır və standart audit prosedurları kifayət etmir.
Ehtiyatlar
Əhəmiyyətli olduqda auditor fiziki sayımda iştirak edir — sayım təlimatlarını qiymətləndirir, sayımı müşahidə edir və test sayımları aparır. İştirak mümkün deyilsə, alternativ prosedurlar tətbiq olunur və bunun səbəbi sənədləşdirilir. Nəticədə ehtiyatların mövcudluğu üzrə birbaşa sübut əldə edilməlidir.
Məhkəmə işləri və iddialar
Rəhbərlikdən sorğu, protokolların və hüquqi xərclərin nəzərdən keçirilməsi, risk olduqda isə müəssisənin xarici hüquq müşaviri ilə birbaşa yazışma. Açıqlanmamış iddialar gizli öhdəlik yarada bilər. Auditor yalnız rəhbərliyin izahatı ilə kifayətlənə bilməz.
Seqment məlumatı
Rəhbərliyin istifadə etdiyi metodları anlamaq və tətbiqi test etmək. Seqment məlumatının düzgün hazırlanması və açıqlanması auditorun diqqət mərkəzində olmalıdır.
Fəaliyyətin davamlılığı — BAS 570
Fəaliyyətin davamlılığı yalnız formal yoxlama deyil. Auditor rəhbərliyin qiymətləndirməsini nəzərdən keçirir, davamlılığa əhəmiyyətli şübhə yaradan hadisə və şəraitləri müəyyən edir və belə şübhə varsa, əhəmiyyətli qeyri-müəyyənliyin mövcudluğunu və açıqlamanın adekvatlığını qiymətləndirir. Təcrübədə fəaliyyətin davamlılığı ilə bağlı problemlər çox vaxt ilk növbədə maliyyə hesabatlarından deyil, pul vəsaitlərinin hərəkətindən, kredit öhdəliklərindən, vergi borclarından və təchizatçılar qarşısında gecikmələrdən görünür.
Ən çox rast gəlinən nöqsanlar
Keyfiyyətə nəzarət yoxlamalarında bu sahələr üzrə ən çox rast gəlinən nöqsanlara baxaq. Görəcəksiniz ki, onların əksəriyyəti texniki bilik çatışmazlığından deyil, peşəkar skeptisizmin zəifliyindən və əsaslandırmanın sənədləşdirilməməsindən yaranır.
1. Əlaqəli tərəflər yalnız rəhbərliyin siyahısı ilə müəyyən edilir (BAS 550).
2. “Bazar şərtləri ilə” iddiası əsaslandırılmadan qəbul edilir (BAS 550).
3. Əhəmiyyətli əməliyyatın biznes məntiqi qiymətləndirilmir (BAS 550 / 240).
4. Təxmin rəhbərliyin rəqəmi kimi qəbul edilir (BAS 540).
5. Ehtiyatların fiziki sayımında iştirak edilmir (BAS 501).
6. Məhkəmə işləri üzrə hüquq müşaviri ilə yazışma aparılmır (BAS 501).
7. Fəaliyyətin davamlılığı formal qiymətləndirilir (BAS 570).
8. Açıqlamalar yoxlanmır (BAS 550 / 540 / 700).
9. Açıqlanmamış əlaqəli tərəf əlamətləri araşdırılmır (BAS 550).
Praktik tövsiyələr
-Əlaqəli tərəfləri müstəqil təsdiqləyin.
-Rəhbərliyin siyahısı başlanğıc nöqtəsidir, son nöqtə deyil. Reyestr, bank, protokol və müqavilələrlə müqayisə aparın.
-Hər əhəmiyyətli əməliyyat üçün "niyə?" soruşun.
-Normal fəaliyyətdən kənar əlaqəli tərəf əməliyyatının iqtisadi məntiqini araşdırın. Məntiq aydın deyilsə, fırıldaq ehtimalını nəzərdən keçirin.
-Bu sahələrdə açıqlama auditin sonunda yaranan formal mətn deyil; planlaşdırmanın bir hissəsidir.
-Təxminə proses kimi baxın
-Təxmini rəqəm kimi deyil, fərziyyələr, qeyri-müəyyənlik və mümkün qərəz kimi qiymətləndirin. Lazım olduqda diapazon hazırlayın.
-Açıqlamaları əvvəlcədən planlaşdırın
-Skeptisizmi faylda göstərin
-Bu sahələrdə peşəkar skeptisizm auditin nüvəsidir — və o, yalnız auditorun beynində deyil, audit faylında görünməlidir.
Yekun nəticə:
Əlaqəli tərəflər və xüsusi sahələr auditin "yüksək mühakimə" bölgəsidir. Burada keyfiyyət aşağıdakılar üzərində qurulur: əlaqəli tərəflərin müstəqil müəyyən edilməsi; əhəmiyyətli əməliyyatların biznes məntiqinin qiymətləndirilməsi; təxminlərin proses və qeyri-müəyyənlik kimi yoxlanması; seçilmiş maddələr üzrə birbaşa sübut (sayım, hüquqi yazışma); fəaliyyətin davamlılığı və açıqlamaların adekvatlığı; güclü peşəkar skeptisizm və aydın sənədləşdirmə. Nəticə etibarilə, bu sahələrdə yüksək keyfiyyət rəqəmləri yoxlamaqdan deyil, rəhbərliyin mühakimələrini müstəqil və skeptik şəkildə qiymətləndirib bunu sənədləşdirməkdən asılıdır.
Ustad dərsi praktiki müzakirələrlə davam etmiş və iştirakçıların sualları cavablandırılmışdır.
Ustad dərsində Auditorlar Palatasının 100-ə yaxın üzvü iştirak edib.
Əlaqəli tərəflər və xüsusi sahələr (TƏQDIMAT)
Auditin keyfiyyətinə nəzarət (TƏQDIMAT)
Azərbaycan Respublikasının Auditorlar Palatası
