2024-cü ilin 01 aprel tarixində Azərbaycan Respublikasının Auditorlar Palatası Şurasının 2023-cü il 28 dekabr tarixli 362/3 nömrəli qərarı ilə təsdiq edilmiş “Cinayət yolu ilə əldə edilmiş əmlakın leqallaşdırılmasına və terrorçuluğun maliyyələşdirilməsinə qarşı mübarizə üzrə daxili nəzarət proqramının qurulmasına və tətbiqinə dair Metodik Göstəriş, Azərbaycan Respublikasının Maliyyə Monitorinqi Xidməti tərəfindən göndərilmiş Cinayət yolu ilə əldə edilmiş əmlakın leqallaşdırılmasına və terrorçuluğun maliyyələşdirilməsinə qarşı mübarizə sahəsində araşdırılmış işlərin nəticələrinə dair hazırlanmış tipologiyalara uyğun olaraq “Hüquqi şəxslər ilə fiziki şəxslər arasında notarial qaydada bağlanmış borc (və ya tapşırıq) müqavilələri əsasında hüquqi şəxslərə məxsus vəsaitlərin nağdlaşdırılması” və “Satınalmalar üzrə dövlət vəsaitlərinin qanunsuz üstünlük ilə əldə edilərək əvvəlcədən əlbir olan qrup tərəfindən nağdlaşdırılması və leqallaşdırılması” (moderator və məruzəçi – Auditin hüquqi tənzimlənməsi və dövlət orqanları ilə iş idarəsinin rəisi Elnur İbrahimov) mövzularında seminar keçirilib.
Məruzəçi E.İbrahimov dinləyicilər qismində iştirak edən Auditorlar Palatasının əməkdaşlarını, üzvlərini salamlayaraq “Cinayət yolu ilə əldə edilmiş əmlakın leqallaşdırılmasına və terrorçuluğun maliyyələşdirilməsinə qarşı mübarizə üzrə daxili nəzarət proqramının qurulmasına və tətbiqinə dair Metodik Göstəriş” haqqında məlumat verərək bildirib ki, “Metodik Göstəriş”in əsas məqsədi ƏL/TM-ə qarşı mübarizə üzrə daxili nəzarət proqramının yaradılmasında auditor təşkilatlarına dəstək verməkdən ibarətdir. “Metodik Göstəriş”in əsas müddəaları ƏL/TM-ə qarşı mübarizə aparan digər qurumlarda da daxili nəzarət proqramının yaradılmasında istifadə oluna bilər.
ƏL/TM dedikdə beynəlxalq praktikada aşağıda göstərilənlər qəbul edilmişdir:
1. Mülkiyyətin mənbəyinin cinayət xarakterli olması məlum ikən həmin mülkiyyətin alınması, istifadə edilməsi və başqasına verilməsi;
2. Mülkiyyətin cinayət xarakteri kəsb edən alınma mənbəyinin, yerləşdiyi yerin və həmin mülkiyyətə münasibətdə hüquqi təbiətin qarışdırılması;
3. 1-ci və 2-ci bəndlərdə göstərilən fəaliyyətlərin həyata keçirilməsində vasitəçilik.
Mülkiyyətin mənbəyinin cinayət xarakterli olması məlum ikən həmin mülkiyyətin alınması, istifadə edilməsi və başqasına verilməsi, eyni zamanda mülkiyyətin cinayət xarakteri kəsb edən alınma mənbəyinin, yerləşdiyi yerin və həmin mülkiyyətə münasibətdə hüquqi təbiətin qarışdırılması və göstərilən fəaliyyətlərin həyata keçirilməsində vasitəçilikdə ƏL/TM-in əsas əlamətlərinən biridir.
“Cinayət yolu ilə əldə edilmiş əmlakın leqallaşdırılmasına və terrorçuluğun maliyyələşdirilməsinə qarşı mübarizə haqqında” Qanunun 10-cu maddəsində hüquqi şəxs olan öhdəlik daşıyan şəxslərin, habelə auditor xidməti göstərən şəxslərin daxili nəzarət proqramının zəruriliyi və əsasları təsvir edilmişdir Xüsusi ədəbiyyatda “Daxili nəzarət” termini anlayışına bir neçə variantda rast gəlinir. Daxili nəzarət termininin ilk rəsmi redaktəsi 1992-ci ildə Tredvey Komissiyasının Sponsor təşkilatları Komitəsi tərəfindən şərh olunmuşdur (ing. The Committee of Sponsoring Organizations of the Treadway Comission, COSO). COSO modeli daxili nəzarətin direktorlar şurası, menecment və şirkətin digər heyəti tərəfindən məqsədlərə nail olunması sahəsində “Ağlabatan Əminliy”i təmin etmək məqsədilə proses kimi müəyyən edilmişdir. Ali audit qurumları təşkilatı olan İNTOSAY-ın tərifinə görə daxili nəzarət – idarəetmənin məqsədlərinə nail olmaqda “Ağlabatan Əminliy”in təmin edilməsində idarəetmə aləti kimi göstərilmişdir. Sadə dildə daxili nəzarət bir proses olaraq təşkilatın öz idarəetməsində daha səmərəli və güclü nəticələrin əldə edilməsi vasitəsi kimi dəyərləndirilir.
Aparılan araşdırmalar göstərir ki, auditor təşkilatlarının böyük əksəriyyətində daxili nəzarət proqramının vəziyyəti qənaətbəxş deyildir ki, bu da öz növbəsində idarəetmə sahəsində risklərin qiymətləndirilməsi və onların aradan qaldırılması, ən əsası isə ƏL/TM-ə qarşı mübarizə üzrə qabaqlayıcı tədbirlərin görülməsinə imkan vermir. Təhlillər göstərir ki, daxili nəzarət bölməsi yaradılmış auditor təşkilatlarının özündə belə mənfi halların tamamilə aradan qaldırılması daxili nəzarətlə bağlı olan aşağıdakı səbəblər üzündən mümkün olmur. Bunlara ilk növbədə daxili nəzarətin özünün səhvləri, daxili nəzarət və nəzarət edilən şəxslər arasında sui-istifadənin, o cümlədən sövdələşmələrin yarana bilməsi, rəhbərliyin daxili nəzarət proqramının işinə yersiz müdaxiləsi, daxili nəzarət proqramı tərəfindən təqdim edilmiş məlumatlara rəhbərlik tərəfindən müvafiq reaksiyanın olmaması və digərlərini göstərmək olar.
Daha sonra E.İbrahimov Auditor təşkilatlarında daxili nəzarət aparılan auditlərin normativ hüquqi sənədlərə və auditor fəaliyyətini tənzimləyən digər qaydalara uyğun aparılmasının təmin edilməsi üçün zəruri olduğunu bildirib.
ƏL/TM-ə qarşı mübarizədə daxili nəzarət müəssisənin işində kənarlaşma, səhv və qeyri-səmərəli işlərin tamamilə aradan qaldırılması kimi yox, onların vaxtında üzə çıxarılması və dəff olunması vasitəsilə işin səmərəliliyinin artırılması kimi nəzərdə tutulur. ƏL/TM-ə qarşı mübarizədə daxili nəzarətin səmərəliliyi yoxlanılan əməliyyat və prosedurların sayı ilə yox, daxili nəzarətin keyfiyyətinin yüksəldilməsi ilə müəyyənləşdirilir.
Məruzəçi E.İbrahimov növbəti Azərbaycan Respublikasının Maliyyə Monitorinqi Xidməti tərəfindən göndərilmiş Cinayət yolu ilə əldə edilmiş əmlakın leqallaşdırılmasına və terrorçuluğun maliyyələşdirilməsinə qarşı mübarizə sahəsində araşdırılmış işlərin nəticələrinə dair hazırlanmış tipologiyalara uyğun olaraq “Hüquqi şəxslər ilə fiziki şəxslər arasında notarial qaydada bağlanmış borc (və ya tapşırıq) müqavilələri əsasında hüquqi şəxslərə məxsus vəsaitlərin nağdlaşdırılması” və “Satınalmalar üzrə dövlət vəsaitlərinin qanunsuz üstünlük ilə əldə edilərək əvvəlcədən əlbir olan qrup tərəfindən nağdlaşdırılması və leqallaşdırılması” mövzuları barədə dinləyicilərə ətraflı məlumat verib.
O qeyd edib ki, öhdəlik daşıyan şəxsdən daxil olmuş şübhəli əməliyyatlara dair məlumatların ətraflı təhlili nəticəsində hüquqi şəxslərin nümayəndələri ilə fiziki şəxs arasında notarial qaydada bağlanılmış borc (və ya tapşırıq) müqavilələrindən və çoxsaylı şirkətlər dairəsindən (əsasən şel əlamətinə malik şirkətlərdən) istifadə olunmaqla, külli miqdarda pul vəsaitlərinin nağdlaşdırılmasının yeni sxemi müəyyən olunmuşdur.
“HŞ1” və “HŞ2” şirkətlərinin qanuni təmsilçiləri (nümayəndələri) olan “S” və “H” şəxsləri ilə həmin şirkətlərdə müxtəlif vəzifələr tutan “A” şəxsi arasında “X saylı” notariusda təsdiqlənməklə heç bir faiz və təminat şərtləri olmayan onlarla uydurma borc (və ya tapşırıq) müqaviləsinin bağlanması əsasında müvafiq şirkətlərin eyni bir “AB” bankındakı hesablarından “X saylı” notariusun “AB” bankındakı hesabına milyonlarla manat pul vəsaiti köçürülmüşdür. Daha sonra “X saylı” notariusun “AB” bankına göndərdiyi yazılı təqdimat əsasında “A” şəxsi “X saylı” notariusun “AB” bankındakı hesabından hüquqi şəxslərdən daxil olmuş müvafiq vəsaiti nağdlaşdırmağa nail olmuşdur. Daha sonra “X saylı” notariusun “AB” bankına göndərdiyi yazılı təqdimat əsasında “A” şəxsi “X saylı” notariusun “AB” bankındakı hesabından hüquqi şəxslərdən daxil olmuş müvafiq vəsaiti nağdlaşdırmağa nail olmuşdur.
Qeyd olunan borc (və ya tapşırıq) müqavilələri əsasında “A” şəxsi tərəfindən nağdlaşdırılmış pul vəsaitlərinin mənbəyinə dair aparılmış ətraflı təhlil nəticəsində müvafiq pul vəsaitlərinin şel əlamətlərinə malik 10-a yaxın şirkət tərəfindən köçürüldüyü məlum olmuşdur. Öz növbəsində, qeyd olunan şel şirkətlərin vəsaitlərinin mənbəyinə dair bank hesablarının təhlili zamanı onlara da müvafiq olaraq digər 10-a yaxın şirkətdən (o cümlədən, şel əlamətlərinə malik şirkətlərdən) köçürmələrin edildiyi müəyyən olunmuşdur. İkinci qrup şirkətlərə isə digər çoxsaylı üçüncü qrup şirkətlərdən, o cümlədən “DŞ” dövlət şirkətindən pul vəsaitinin daxil olduğu məlum olmuşdur. Araşdırma nəticəsində qeyd olunan qrup şirkətlərin rəhbərləri, imza səlahiyyətli şəxsləri və təsisçilərinin eyni şəxslər dairəsinin olması baxımından həmin şirkətlərin əlaqəliliyi və nəticədə eyni benefisiara məxsus olması aşkar edilmişdir. Bundan əlavə, borc müqavilələrinin şəxsin profil məlumatları ilə müqayisəli təhlilinə əsasən, “A” şəxsinə verilmiş borc məbləğinin onun gəlirlərinə mütənasib olmadığı müəyyən olunmuşdur.
Sonra isə E.İbrahimov “A1” şəxsi və onunla əlaqəsi müəyyən edilmiş şəxslərin son 10 il üzrə bank əməliyyatlarının ətraflı təhlili nəticəsində “A1” şəxsinin sərəncamında olan mənbəyi bilinməyən nağd vəsaitləri hissələrə bölərək əsasən “ABC” Bankında və digər banklarda özünün, oğlunun (“A2” şəxsinin) və üçüncü şəxslərin (“B1”, “B2” və “B3” şəxslərinin) adına davamlı olaraq mədaxil etdiyi, üçüncü şəxslərin onunla eyni müəssisədə çalışdığı, oğlunun fərdi sahibkarlıq üzrə məşğul olduğu obyektin (“HS1” şirkətinə məxsusdur) qeydiyyatdan keçdiyi ünvanın anasının (“A1” şəxsinin) adına olan yaşayış evi ilə eyni ünvan olduğu, müvafiq dövlət müəssisəsində işləyən “B3” şəxsinin eyni zamanda “A2”şəxsinin çalışdığı hüquqi şəxsdə çalışması, eləcə də “A”, “A1” və “A2” şəxsləri arasında rəsmi gəlirlərinə uyğun olmayan çoxsaylı və ümumi dövriyyə məbləği yüksək olan kartdan karta köçürmə əməliyyatları və bu əsasda şəxslər arasında əlaqələr və onların şübhəli davranışları müəyyən edilmiş və ətraflı araşdırılması üçün aidiyyəti hüquq mühafizəorqanına təqdim olunmuşdur.
Təhlil nəticəsində həmçinin “A1” şəxsinin qardaşının dövlət idarəetmə orqanında yüksək vəzifədə çalışdığı, onun qeyd olunan dövlət müəssisəsinin fəaliyyət göstərdiyi sahə üzrə kurator olduğu və açıq mənbələrdə ona dair neqativ məlumatların yer aldığı müəyyən edilmişdir. Bu əsasda müvafiq vəsaitlərin mənbəyinin sözügedən dövlət müəssisəsi olduğuna dair ehtimal irəli sürülmüşdür.
Daha sonra “ABC” Bankındakı depozit hesablarına daxil edilmiş pul vəsaitlərinin mənbəyinə dair aidiyyəti hüquq mühafizə orqanı tərəfindən həyata keçirilmiş istintaq tədbirləri nəticəsində müvafiq pul vəsaitlərinin dövlət müəssisəsi üzrə həyata keçirilmiş satınalmalar ilə əlaqəli olmasını təsdiqləyən əlavə məlumatlar əldə olunaraq müvafiq istiqamət üzrə vəsait axınlarının ətraflı təhlili həyata keçirilmişdir.
Müvafiq işin istintaqı prosesində “A”, “A1” və “A3” şəxsləri qabaqcadan əlbir olan bir qrup şəxs tərəfindən külli miqdarda mənimsəmə və ya israf etmə, vəzifə səlahiyyətlərindən suiistifadə (ağır nəticələrə səbəb olan), vəzifə saxtakarlığı və cinayət yolu ilə əldə edilmiş əmlakı leqallaşdırma (xeyli miqdarda) maddələri ilə ittiham elan edilmiş, barələrində müvafiq qətimkan tədbiri seçilmiş, eləcə də cinayət işi üzrə vurulmuş ziyanın böyük hissəsinin (95%-ə yaxını) ödənilməsi təmin edilmişdir. Beləliklə, kredit təşkilatına yerləşdirilmiş depozitlərin ilkin mənbəyinin satınalma müsabiqələrinin qalibi olan şirkətlərlə və dolayısı ilə siyasi nüfuzlu şəxs ilə əlaqəli olması faktının aşkar edilməsi nağdlaşdırılaraq mənimsənilən pul vəsaitinin dövlət büdcəsinə məxsus vəsaitlər olduğunu ortaya çıxarmışdır.
Tədbir zamanı çıxışlar ətrafında geniş müzakirələr aparılıb və dinləyicilərin sualları cavablandırılıb.
Keçirilən seminarın mövzuları ilə ətraflı tanış olmaq məqsədilə çıxışlar Auditorlar Palatasının internet səhifəsində və Auditorun Şəxsi kabineti sistemində yerləşdirilib.
Tədbirdə onlayn qaydada Auditorlar Palatasının üzvləri olan 90-a yaxın auditor təşkilatının nümayəndələri, sərbəst auditorlar və Palatanın əməkdaşları iştirak edib.
Azərbaycan Respublikasının Auditorlar Palatası
